Technologie asystujące

<h3>Wprowadzenie</h3>

Osoby niewidome mają szczęście, że żyją w XXI wieku, ponieważ technologie dają im możliwości wcześniej niespotykane. Mogą korzystać z komputera, internetu, kupować w sklepach internetowych, opłacać rachunki w e-bankach, poruszać się ze wsparciem nawigacji satelitarnej. Takie technologie asystujące ułatwiają funkcjonowanie bez wzroku, chociaż wymagają nauczenia się korzystania z nich. Ten krótki poradnik ma za zadanie podpowiedzieć, z czego można korzystać, a po naukę zapraszamy do Fundacji Vis Maior.

Ze względu na zaplanowany niewielki rozmiar tekstu, technologie będą opisane skrótowo i syntetycznie. W treści znajdują się linki prowadzące do serwisów internetowych, w których można znaleźć więcej informacji.

<h3>Komputer i system operacyjny</h3>

Osoby niewidome mogą korzystać ze standardowych komputerów, wyposażonych w najpopularniejsze systemy operacyjne. Najpopularniejsze są komputerry z systemem Windows w niemal każdej wersji. Dużo mniejszą, chociaż wciąż rosnącą popularnością cieszą się komputery firmy Apple z systemem Mac OS. Niewielka grupa pasjonatów korzysta także z GNU Linux. Wybór jest zatem spory i każdy może znaleźć rozwiązanie dla siebie.

Komputer dla osoby niewidomej nie wyróżnia się niczym specjalnym. Powinien posiadać kartę dźwiękową, ale jest to wyposażenie zupełnie oczywiste. Dla wygodnego korzystania warto znaleźć odpowiednią klawiaturę, w szczególności z wyraźnie oddzielonymi klawiszami kursorów i funkcyjnymi. Konieczne są też głośniki lub słuchawki, przez które słyszany będzie syntezator mowy. Potem trzeba tylko wyposażyć komputer w odpowiednie oprogramowanie i urządzenia.

<h3>Czytnik ekranu i syntezator mowy</h3>

Czytnik ekranu (ang. screen reader) jest specjalnym oprogramowaniem przetwarzającym informacje wyświetlane na ekranie komputera do postaci zrozumiałej dla syntezatora mowy lub monitora brajlowskiego. Prościej mówiąc - jest lektorem odczytującym osobie niewidomej informacje z ekranu komputera. Wybór czytnika ekranu zależy od zainstalowanego na komputerze systemu operacyjnego.

<h4>Czytniki ekranu dla Windows</h4>

Największy wybór czytników ekranu mamy w wypadku systemów MS Windows. System posiada wbudowany czytnik ekranu o nazwie Narrator, który można uruchomić za pomocą skrótu klawiaturowego; skrót ten  różni się w zależności od wersji systemu. W Windows 10 jest to równoczesne naciśnięcie klawisza Windows i klawisza Enter. Narrator działa już na ekranie logowania i powinien odezwać się kobiecym głosem o nazwie Paulina. Trudno jednak polecić Narratora do codziennej pracy, chociaż jest to już oprogramowanie dosyć zaawansowane.

Jako podstawowy czytnik ekranu warto wybrać bezpłatny program o nazwie NVDA. Można go pobrać ze strony <http://www.nvaccess.org/>. Strona jest po angielsku, ale czytnik ekranu i dołączony do niego syntezator mowy będą po polsku. NVDA to w pełni funkcjonalny czytnik ekranu, za pomocą którego można przeglądać strony internetowe, obsługiwać pocztę elektroniczną, edytować dokumenty i arkusze w pakiecie biurowym, korzystać z komunikatorów i zarządzać systemem operacyjnym. NVDA jest aktualizowany zazwyczaj 3 razy w roku i każda aktualizacja przynosi nowe funkcje i usprawnienia. Przed pobraniem programu ze strony pojawi się prośba o darowiznę na dalszy rozwój programu. Prośbę można zignorować, ale warto wesprzeć ten projekt choćby niewielką kwotą.

Dla systemu Windows dostępne są także liczne płatne czytniki ekranu. Najpopularniejszym jest JAWS for Windows, o którym można przeczytać na stronie producenta <http://www.freedomscientific.com/Products/Blindness/JAWS>. To bardzo zaawansowany czytnik ekranu, ogromnie ceniony na całym świecie . Innym popularnym, w szczególności w Polsce, czytnikiem ekranu jest Window-Eyes <http://www.gwmicro.com/window-eyes/>.

<h4>Czytnik ekranu dla komputerów firmy Apple</h4>

W komputerach firmy Apple znajduje się w pełni funkcjonalny czytnik ekranu o nazwie VoiceOver. Można go w dowolnym momencie uruchomić i wyłączyć skrótem klawiaturowym Option + F5. Po pierwszym uruchomieniu pojawi się samouczek, dzięki któremu użytkownik poznaje skróty klawiaturowe i filozofię działania czytnika. VoiceOver obsługuje także gesty wykonywane na gładziku oraz współpracuje z monitorami brajlowskimi.

<h4>Czytniki ekranu w Gnu Linux</h4>

Dla lubiących i dobrze znających środowisko GNU Linux także opracowano czytniki ekranu. Dla środowiska Gnome dostępny jest czytnik Orca, instalowany domyślnie wraz z Gnome. Razem z nim instaluje się syntezator mowy Espeak. Istnieje specjalna dystrybucja Linuxa oparta o Ubuntu, która przeznaczona jest dla osób z dysfunkcją wzroku.

Dostępne są też narzędzia konsolowe, jak współpracujący z monitorami brajlowskimi BRLTTY <http://mielke.cc/brltty/>, mówiący <http://www.linux-speakup.org/>. Są też bardziej oryginalne rozwiązania, w tym oparty o edytor Emacs program Emacspeak <http://emacspeak.sourceforge.net/>. Wybór jest zatem spory, ale należy uczciwie powiedzieć, że nie są to rozwiązania doskonałe, a i wsparcie społeczności jest słabe, bo mało kto z tych rozwiązań korzysta.

<h3>Monitory i notatniki brajlowskie</h3>

Specjalnie dla osób niewidomych zaprojektowano urządzenia pozwalające na wyświetlanie tekstu w alfabecie braille'a. Urządzenie takie ma zazwyczaj postać podłużnego pudełka z metalu lub tworzywa sztucznego, w którym umieszczone są moduły z wysuwającymi się pręcikami. Układ tych pręcików odpowiada znakom alfabetu braille'a, a tekst do wyświetlania przesyłany jest z komputera. Urządzenia takie nazywane są monitorami brajlowskimi lub inaczej - ze względu na kształt - linijkami brajlowskimi. Zaopatrzone są w liczne dodatkowe przyciski pozwalające na wygodne odczytywanie tekstu, na przykład poprzez przewijanie kolejnych linii. Coraz częściej mają także  klawiaturę do pisania brajlem, której można używać zamiast standardowej.

Wraz z udoskonalaniem monitorów brajjlowskich, pojawiały się w nich dodatkowe funkcje, na przykład notatnik, kalendarz, zegar itp. Po pewnym czasie wykształciła się nowa rodzina urządzeń, o bardzo zaawansowanych funkcjach, które nazwano notatnikami brajlowskimi. Nazwa ta jest myląca, bo te urządzenia są raczej komputerami z wyjściem w postaci braille'a, niż prostymi notesami. Często mają wbudowane przeglądarki internetowe, klienty poczty, arkusze kalkulacyjne, klienty serwisów społecznościowych, czy odtwarzacze muzyki i audiobooków.

Zarówno monitory, jak i notatniki brajlowskie są urządzeniami drogimi. Ich ceny zaczynają się od kilkunastu tysięcy złotych, a kończą na kilkudziesięciu tysiącach. Są jednak bardzo przydatne dla osób aktywnie korzystających z braille'a i wprost niezastąpione dla osób głuchoniewidomych.

<h3>Skanery i programy OCR</h3>

Jednym z ciekawszych zastosowań technologii dla osób niewidomych jest przetwarzanie tekstu drukowanego do postaci możliwej do odczytania. Służą do tego urządzenia skanujące (skaner) i oprogramowanie do rozpoznawania znaków (OCR). Do skanera należy włożyć kartkę z wydrukowanym tekstem, a skaner przenosi obraz dokumentu do komputera w postaci pliku graficznego. Teraz korzystamy z programu OCR, który zamienia obraz tekstu w tekst, który może zostać odczytany syntezatorem mowy lub za pomocą monitora brajlowskiego. Najpopularniejszym programem OCR w Polsce jest FineReader <http://www.finereader.pl/>, chociaż są także inne programy. Często program OCR dostarczany jest wraz ze skanerem i nie trzeba go kupować.

<h3>Odtwarzacze książek i urządzenia lektorskie</h3>

Utrata wzroku nie oznacza braku możliwości czytania. Co więcej - osoby niewidome czytają często znacznie więcej, niż widzące. Jest to możliwe dzięki rozwiązaniom technicznym specjalnie do tego celu opracowanym. Powstały dwie kategorie sprzętu i oprogramowania, który pozwala na czytanie książek: urządzenia lektorskie i odtwarzacze książek.

Urządzenie lektorskie to wyspecjalizowany skaner połączony z programem do rozpoznawania znaków (OCR) i syntezatorem mowy. Wydaje się zatem, że jest to to samo rozwiązanie, co opisane wcześniej, ale nie do końca. Specjalizacja urządzenia pozwala na uproszczenie obsługi do naciśnięcia pojedynczego przycisku, by wydać polecenie zeskanowania kartki, rozpoznania tekstu i wysłania go do syntezatora mowy. Jest to zatem urządzenie dla osób nie radzących sobie z komputerem oraz do używania w miejscach publicznych, na przykład bibliotekach lub bankach.

Druga kategoria urządzeń to odtwarzacze książek. Ich zadaniem jest odtwarzanie książek w różnych formatach, ale już przygotowanych. Można odtwarzać audiobooki, w tym w standardzie DAISY, a także ebooki (książki elektroniczne) za pomocą syntezatora mowy. Użytkownik może regulować głośność, szybkość odtwarzania oraz wygodnie nawigować po treści książki.

<h3>Telefony komórkowe i smartfony</h3>

Telefon mobilny jest przyjacielem osoby niewidomej. Pozwala czuć się bezpieczniej podczas podróży i daje możliwość kontaktu z bliskimi osobami. Do niedawna najpopularniejszymi wśród osób niewidomych były smartfony z systemem Symbian, czyli zazwyczaj telefony firmy Nokia. Były to solidne urządzenia, w których można było zainstalować czytnik ekranu. Jednak system Symbian został porzucony, a Nokia sprzedała część firmy i zaprzestała produkcji telefonów. Nastały czasy smartfonów z ekranem dotykowym. Na szczęście osoby niewidome mogą korzystać z takich urządzeń, zarówno od firmy Apple, jak i ze smartfonów z systemem Android.

<h4>iPhone'y od Apple</h4>

Od czasu pojawienia się iPhone 3GS osoby niewidome coraz chętniej kupują smartfony firmy Apple. Mimo wysokiej ceny dają one ogromne możliwości, nie tylko związane z telefonowaniem i wysyłaniem SMS. iPhone to maleńki i bardzo wygodny komputer, na którym można instalować aplikacje rozszerzające jego możliwości. Powstało wiele aplikacji przeznaczonych specjalnie dla osób niewidomych, w tym do czytania książek, nawigacji przy poruszaniu się  czy do rozpoznawania przedmiotów. Wiele osób niewidomych boi się ekranu dotykowego zastępującego klasyczne klawisze, ale niesłusznie. Sposób używania smartfona jest przemyślany i pracuje się z nim wręcz szybciej, niż z telefonem z klawiaturą, chociaż wymaga to nabrania wprawy. Czytnik ekranu w iPhone nazywa się VoiceOver i można go włączyć poprzez trzykrotne szybkie naciśnięcie przycisku Home lub w ustawieniach dostępności. A tutaj można poczytać więcej w doskonałym poradniku Sylwestra Piekarskiego: <http://www.spiek.bait.net.pl/jabluszko.html>.

<h4>Smartfony z Androidem</h4>

Jeżeli ktoś nie chce kupować i używać iPhone, to do dyspozycji ma ogromny wybór smartfonów z systemem opartym o Android. Rozwiązania przypominają te stosowane w iOS, chociaż nie są jeszcze aż tak dopracowane. Decydując się na smartfony z Androidem, trzeba pamiętać, że producenci stosują w nich własne rozwiązania, co sprawia, że nie każdy jest równie dostępny dla osób niewidomych. Czasem niedostępne są nawet podstawowe elementy, jak klawiatura telefonu lub aplikacja do wiadomości tekstowych. Jednak każdą z takich aplikacji można wymienić na bardziej dostępną, co pozwala dostosować smartfon do własnych potrzeb. Czytnik ekranu dla Androida nazywa się TalkBack, a włącza się go w ustawieniach dostępności lub za pomocą specjalnego gestu, który jednak różni się w zależności od wersji.

<h3>Urządzenia pomocne w domu</h3>

Wymyślono także wiele urządzeń, które mogą się przydać w domu. Są to między innymi:

- Mówiące wagi kuchenne i łazienkowe.
- Mówiące zegary i zegarki na rękę, a także zegarki na których czas można sprawdzić dotykiem.
- Mówiące pralki i kuchnie mikrofalowe.
- Telewizory i przystawki telewizyjne z interfejsem głosowym.
- Mówiące urządzenia medyczne, na przykład glukometry i termometry.

<h3>Gdzie jeszcze szukać informacji?</h3>

- Szuflada Piotra Witka <http://mojaszuflada.pl/>
- ApTechnologie Michała Kasperczaka <http://www.aptechnologie.info/>
- Informaton Jacka Zadrożnego <http://informaton.pl/>
- Strona Rafała Charłampowicza, głównie o technologiach wspomagających poruszanie się (po angielsku) <http://www.charlampowicz.eu/>.
- Tyflopodcast <http://www.tyflopodcast.net/>
- Tyfloświat <http://tyfloswiat.pl/>